Psikoloji Nedir? Amaçları Nelerdir?

Psikoloji Nedir?

Psikolojinin benzersizliğini ve bütünlüğünü anlayabilmek için psikologların bu alanı nasıl tanımladığını ve araştırma ile uygulama sürecindeki hedeflerini bilmek gerekir. Çoğu psikolog temelde şu soruya cevap arar: insan doğası nedir? Psikoloji bu soruya, insanların birbirleriyle, fiziksel ve sosyal çevreyle olan etkileşim süreçlerini inceleyerek cevap verir.

Bu açıdan bakıldığında psikoloji, bireysel davranışların ve zihinsel süreçlerin bilimsel incelemesidir. Bu tanımın en önemli parçaları şunlardır: bilimsel, davranış, bireysel ve zihinsel.

Bilimsel yön

Psikolojinin bilimsel yönü, sonuçların bilimsel yöntemlere uygun kanıtlarla ortaya konmasını gerektirir. Bilimsel yöntem, tarafsız bilgi toplama ve yorumlama için kullanılan, hata ihtimalini azaltıp güvenilir genellemeler yapmayı sağlayan yöntemler bütünüdür; problemlerin analiz edilip çözülmesini sağlayan adımları içerir. Bu yöntem, objektif olarak toplanan bilgileri gerçek kabul eder ve bu bilgilerden sonuç çıkarır.

Davranış

Davranış, organizmaların çevrelerine uyum sağlama yollarıdır; davranış harekettir. Psikolojinin konusunun büyük bölümünü, gözlemlenebilen insan ve hayvan davranışları oluşturur. Gülümseme, ağlama, koşma, konuşma ve dokunma bunlara örnektir. Psikologlar bireyin ne yaptığını, bunu yaparken içinde bulunduğu sosyal ve kültürel bağlamı da göz önünde bulundurarak inceler.

Birey ve zihinsel süreçler

Psikolojik analizin öznesi genellikle bireydir: yeni doğmuş bir bebek, genç bir sporcu, üniversiteye yeni başlayan bir öğrenci ya da orta yaşında kariyer değişikliği yaşayan biri gibi. Bu özne hem doğal ortamında hem de kontrollü koşullar altında bir araştırma laboratuvarında incelenebilir.

Birçok araştırmacı, insan davranışının zihinsel süreçler ve insan zihninin çalışma şekli anlaşılmadan kavranamayacağı kanısındadır. Düşünme, planlama, muhakeme, yaratma ve hayal etme gibi birçok insan etkinliği bireysel ve gizli yaşanır. Bu yüzden psikolojik araştırmalar, bu özel deneyimleri ortaya çıkarmak ve zihinsel süreçleri incelemek için çeşitli teknikler kullanır.

Bu unsurların birleşimi psikolojiyi kendine özgü bir bilim dalı yapar. Sosyal bilimler içinde psikologlar bireylerin farklı ortamlardaki davranışlarını incelerken, sosyologlar grup ve kurumların sosyal davranışlarına, antropologlar ise davranışların kültürler arasındaki farklılığına odaklanır. Psikologlar ayrıca biyoloji, özellikle beynin işleyişi ve davranışların biyokimyasal temelleriyle ilgilenen alanlarla; bilişsel bilim yoluyla bilgisayar mühendisliği, felsefe, dil bilimi ve nörobilimle de kesişir. Bir sağlık bilimi olarak psikoloji, bireylerin kişisel ve toplumsal iyilik halini artırmayı hedefler.

Psikolojinin Amaçları

Psikologların bir araştırma yaparken temel hedefleri davranışı tanımlamak, açıklamak, tahmin etmek ve kontrol etmektir. Bu dört hedef psikolojinin temelini oluşturur.

Ne olduğunu tanımlamak

Psikolojideki ilk hedef, davranış hakkında net gözlemler yapmaktır. Bu gözlemler veri olarak değerlendirilir: canlıların davranışları ve bu davranışların ortaya çıktığı ya da değiştiği koşullar üzerine gözlem kayıtlarıdır. Araştırmacılar farklı analiz seviyeleri kullanır: en geniş seviyede kişinin sosyal ve kültürel çevresi bir bütün olarak incelenirken, daha dar seviyelerde davranışın küçük birimlerine, örneğin göz hareketlerine ya da dil öğrenen çocukların dil bilgisi hatalarına bakılır. En dar seviyede ise davranışın biyolojik temelleri, beynin farklı bölgelerindeki işlevler ve algı süreçleri incelenir. Her analiz seviyesi, psikologların insan doğası hakkındaki bilgisini geliştirmeyi hedefler. Psikologların asıl amacı, gözlemlediklerini kendi önyargılarıyla değil olduğu gibi, objektif biçimde tanımlamaktır.

Ne olduğunu açıklamak

Tanımlamalar gözlemlenen bilgilerden çıkarılırken, açıklamalar gözlemin ötesine geçer. Psikolojinin birçok alanında ana hedef, davranışsal ve zihinsel süreçlerdeki düzenli örüntüleri bulmaktır. Psikologlar davranışın hem içsel etkenlerle (genetik yapı, motivasyon, zekâ, kendine güven gibi) hem de dışsal etkenlerle (çevresel baskılar, ödül ve ceza gibi) şekillendiğini kabul eder ve açıklamalarını genellikle bu iki tür etkenin birleşimine dayandırır.

Ne olacağını tahmin etmek

Tahminler, bir davranışın belirli şartlar ve ilişkiler altında nasıl seyredeceğine dair öngörülerdir. Bir davranışın nedenine ilişkin net bir açıklama, gelecekte ortaya çıkabilecek başka bir davranış hakkında tahmin yapmayı mümkün kılar. Bu tahminlerin gücü, ne kadar açık ve detaylı öngörüde bulunabildikleriyle ölçülür; yeterli kanıt bulunmadığında tahminler gözden geçirilir ya da reddedilir.

Ne olduğunu kontrol etmek

Birçok psikolog için kontrol, en önemli hedeftir. Kontrol, bir davranışı ortaya çıkarmak ya da çıkarmamaktır: başlatmak, sürdürmek, durdurmak, gücünü ya da sıklığını etkilemek gibi. Davranışın nedensel açıklaması, o davranışı yaratan etkenlerin kontrol edilebilmesinden geçer. Davranışı kontrol edebilmek önemlidir, çünkü bu kontrol psikologların insanların hayat kalitesini artırmasına olanak tanır: daha iyi nasıl öğreniriz, daha fazla nasıl mutlu oluruz, zararlı alışkanlıklarımızı nasıl azaltabiliriz gibi sorulara yanıt aramamızı sağlar.